Giữa siêu thị, con nằm lăn ra đất vì không được mua kẹo. Bao ánh mắt nhìn sang, ba mẹ vừa ngượng vừa bực, không biết nên dỗ hay nên mắng. Nếu con hay ăn vạ, ba mẹ không hề đơn độc — và đây cũng không phải dấu hiệu ba mẹ dạy con thất bại.
Hơn 15 năm làm trường mầm non, Hoa đã chứng kiến rất nhiều cơn ăn vạ. Điều Hoa học được là: khi hiểu vì sao con ăn vạ, ba mẹ sẽ bình tĩnh hơn rất nhiều, và con cũng qua cơn nhanh hơn.
Vì sao trẻ hay ăn vạ?
Ăn vạ là cách một đứa trẻ nhỏ "nói" rằng cảm xúc trong con đang quá lớn, còn con thì chưa có đủ công cụ để xử lý nó. Học viện Nhi khoa Hoa Kỳ (AAP) cũng xem các cơn giận dữ là một phần bình thường trong sự phát triển của trẻ nhỏ (HealthyChildren.org).
Một vài lý do thường gặp:
- Con chưa nói được điều mình muốn. Từ 1–3 tuổi, con hiểu nhiều hơn những gì con nói ra được. Khoảng cách đó dễ thành nước mắt.
- Phần não giúp "phanh" cảm xúc còn non nớt. Khả năng tự điều chỉnh phát triển dần trong nhiều năm, nên đòi một bé 2 tuổi "bình tĩnh lại ngay" là đòi điều con chưa làm được.
- Con mệt, đói, buồn ngủ. Rất nhiều cơn ăn vạ xảy ra ngay trước giờ ăn, giờ ngủ hoặc sau một ngày quá nhiều hoạt động.
- Con muốn tự làm, muốn được chọn. Tuổi lên 2–3 là lúc con bắt đầu khẳng định "con là con", nên chữ "không" của ba mẹ dễ châm ngòi.
- Ăn vạ từng "có tác dụng". Nếu vài lần trước khóc to là được chiều, con sẽ học rằng khóc to là cách hiệu quả.
Ăn vạ theo từng độ tuổi
| Độ tuổi | Biểu hiện hay gặp | Ba mẹ nên tập trung vào |
|---|---|---|
| 1–2 tuổi | Khóc, ném đồ, ưỡn người | Giữ con an toàn, đoán nhu cầu (đói, mệt) |
| 2–3 tuổi | Nằm lăn ra đất, hét, đánh | Gọi tên cảm xúc, giữ giới hạn nhất quán |
| 3–5 tuổi | Cãi, giậm chân, dỗi | Dạy con cách nói ra mong muốn, cho con lựa chọn |
| Trên 5 tuổi | Ăn vạ ít dần, chuyển sang cáu gắt | Cùng con tìm cách hạ hoả, thoả thuận trước |
7 cách giúp con bình tĩnh khi ăn vạ
1. Ba mẹ bình tĩnh trước
Con không thể bình tĩnh nhờ một người lớn đang mất bình tĩnh. Trước khi nói gì, ba mẹ hít một hơi thật sâu, hạ giọng, ngồi xuống ngang tầm mắt con. Nếu đang quá bực, ba mẹ có thể nói: "Mẹ cần thở một chút đã." — đó cũng là bài học con nhìn thấy.
2. Giữ con an toàn, không cần nói nhiều
Khi con đang khóc thét, não con chưa sẵn sàng nghe giảng giải. Việc của ba mẹ lúc này là đảm bảo con không đập đầu, không ném đồ trúng ai. Ít lời, giọng nhẹ, ở gần con.
3. Gọi tên cảm xúc của con
"Con đang rất giận vì mẹ không mua kẹo, đúng không?" Gọi tên cảm xúc giúp con cảm thấy được hiểu — và dần dần học được từ ngữ để nói ra thay vì gào khóc. Gọi tên cảm xúc không có nghĩa là đồng ý với yêu cầu của con.
4. Giữ giới hạn, nhưng giữ một cách ấm áp
"Mẹ biết con rất muốn. Hôm nay mình không mua kẹo." Nói một lần, rõ ràng, rồi giữ nguyên. Nếu cứ khóc to là ba mẹ đổi ý, con sẽ khóc to hơn ở lần sau.
5. Đưa ra lựa chọn nhỏ
Trẻ ăn vạ nhiều khi vì cảm thấy mất quyền kiểm soát. Hãy cho con chọn trong giới hạn ba mẹ chấp nhận được: "Con muốn cầm giỏ hay đẩy xe?", "Con đi dép xanh hay dép đỏ?"
6. Phòng trước hơn chữa
- Cho con ăn nhẹ trước khi đi siêu thị, tránh đưa con ra ngoài sát giờ ngủ.
- Báo trước khi chuyển hoạt động: "5 phút nữa mình tắt tivi đi tắm nhé."
- Thoả thuận trước khi vào cửa hàng: "Hôm nay mình chỉ mua sữa và rau thôi."
7. Nối lại với con sau cơn ăn vạ
Khi con đã dịu, hãy ôm con và trò chuyện ngắn: "Lúc nãy con giận lắm. Lần sau giận, con có thể nói 'con giận' hoặc ôm gối thật chặt." Đây là lúc con học được nhiều nhất — không phải lúc đang khóc.
Những sai lầm ba mẹ hay mắc
- Quát mắng hoặc đánh con cho nín. Con có thể nín vì sợ, nhưng không học được cách xử lý cảm xúc. Hoa có viết thêm về điều này trong chương trình Hiểu Con 1–14.
- Chiều ngay cho con nín. Nhanh trong lúc đó, nhưng dạy con rằng ăn vạ là cách để được việc.
- Doạ dẫm ("Khóc nữa mẹ bỏ ở đây đấy"). Lời doạ làm con hoảng sợ và mất niềm tin.
- Mỗi người một kiểu. Mẹ giữ giới hạn, bà lại chiều — con sẽ chọn người dễ "thắng" để ăn vạ.
Khi nào ba mẹ nên tìm chuyên gia?
Phần lớn các cơn ăn vạ sẽ giảm dần khi con lớn và nói giỏi hơn. Tuy vậy, ba mẹ nên trao đổi với bác sĩ nhi khoa hoặc chuyên gia tâm lý nếu:
- Con ăn vạ rất thường xuyên, kéo dài, và vẫn tiếp diễn khi đã lớn hơn tuổi mẫu giáo.
- Con hay tự làm đau mình hoặc người khác trong cơn ăn vạ.
- Con có dấu hiệu chậm nói, ít giao tiếp bằng mắt, hoặc ba mẹ lo lắng về sự phát triển của con.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ mấy tuổi thì hết ăn vạ?
Ăn vạ thường nhiều nhất ở tuổi 2–3 và giảm dần khi con nói được nhiều hơn, thường thưa hẳn từ khoảng 4–5 tuổi. Mỗi bé mỗi khác, nên ba mẹ hãy nhìn xu hướng giảm dần thay vì một mốc tuổi cố định.
Có nên lờ đi khi con ăn vạ không?
Ba mẹ có thể không phản ứng với hành vi gào khóc, nhưng không nên bỏ mặc con. Hãy ở gần, giữ con an toàn và sẵn sàng ôm con khi con dịu lại, để con biết ba mẹ vẫn ở đó.
Con ăn vạ nơi đông người thì làm sao?
Bế con ra chỗ yên tĩnh hơn, giữ giọng bình thản và áp dụng đúng những bước như ở nhà. Đừng vì ngại người xung quanh mà chiều con — sự nhất quán quan trọng hơn vài phút ngượng ngùng.
Ăn vạ có phải do con hư không?
Không. Ăn vạ là biểu hiện của cảm xúc lớn ở một bộ não còn đang phát triển, không phải do con hư hay ba mẹ dạy sai. Điều ba mẹ dạy được là cách con xử lý cảm xúc đó theo thời gian.
Lời nhắn từ Hoa
Mỗi cơn ăn vạ là một cơ hội để con học cách hiểu và gọi tên cảm xúc của mình — và để ba mẹ tập bình tĩnh cùng con. Nếu ba mẹ muốn có một lộ trình bài bản hơn, Hoa có chương trình Đồng Hành Cùng Con Tại Nhà cho bé 6 tháng–6 tuổi, hoặc ba mẹ có thể để lại thông tin để Hoa tư vấn miễn phí.
Ba mẹ muốn được Hoa đồng hành?
Khoá Hiểu Con 1–14 và chương trình Đồng Hành Cùng Con Tại Nhà giúp ba mẹ hiểu con và áp dụng ngay mỗi ngày.
Nhận tư vấn miễn phí